Ngủ quên trên đỉnh cao — mùa Thu đã đến giữa mùa Hè
Có những buổi trưa mùa Hè đứng dưới cái nắng gay gắt, tôi nhìn xuống chân và nhận ra bóng mình gần như biến mất. Mặt trời đứng sững ngay trên đỉnh đầu, đất trời rực rỡ đến mức khiến người ta lầm tưởng rằng sự chói chang này sẽ kéo dài mãi mãi. Nhưng chỉ cần kim đồng hồ nhích qua mười hai giờ trưa một khắc, cái bóng đã bắt đầu lặng lẽ bò dài ra từ sau gót chân.
Khoảnh khắc rực rỡ nhất của ánh sáng cũng chính là lúc bóng tối nhen nhóm quay trở lại.
Mỗi lần đọc lại câu chuyện của những đế chế từng lừng lẫy một thời, tôi thấy gần như chẳng có ai sụp đổ vào lúc họ đang khốn đốn hay nhận điểm kém. Họ hầu như luôn sụp đổ ngay khi đang đứng ở đỉnh cao nhất — giữa lúc bảng báo cáo đẹp nhất, doanh thu kỷ lục nhất và tiếng vỗ tay chung quanh đang rộn rã nhất.
Năm 2007, Nokia bán ra 437 triệu chiếc điện thoại. Lúc đó, cứ mười chiếc bán ra trên thế giới thì có bốn chiếc mang thương hiệu Nokia — chiếm khoảng 40% thị phần toàn cầu. Doanh thu năm ấy hơn 51 tỷ euro, lợi nhuận hoạt động hơn 5 tỷ euro, tăng gần một nửa so với năm trước. Mọi con số trình lên hội đồng quản trị đều mang một màu xanh ngắt.
Vậy mà chỉ sáu năm sau, năm 2013, Nokia phải ngậm ngùi bán lại toàn bộ mảng di động cho Microsoft.
Điều khiến tôi rùng mình không phải là cái kết, mà là khoảng thời gian ở giữa hai mốc ấy. Không hề có một buổi sáng nào ban lãnh đạo thức dậy và nhận ra công ty đang chết dần. Mọi thứ vẫn vận hành bình thường, tiền vẫn chảy vào túi và những lời ngợi ca vẫn xuất hiện đều đặn trên mặt báo.
Họ không hề thiếu người tài. Trước cả khi iPhone ra đời, Nokia đã có những thiết bị màn hình cảm ứng như chiếc Nokia 7710 (2004) hay máy tính bảng mini Nokia 770 (2005). Nhưng trong một cỗ máy khổng lồ đang in ra hàng tỷ euro mỗi năm từ những phím bấm cơ học quen thuộc, không một ai có đủ động lực để đánh cược tương lai vào một công nghệ cảm ứng hãy còn non nớt.
Câu chuyện của Kodak cũng mang một nỗi ngậm ngùi tương tự. Năm 1975, chính kỹ sư Steve Sasson tại phòng nghiên cứu của Kodak đã chế tạo ra chiếc máy ảnh kỹ thuật số đầu tiên trên thế giới. Ban lãnh đạo xem qua, khen ngợi, rồi yêu cầu ông cất nó vào ngăn kéo. Lý do rất đơn giản: bán phim nhựa và hóa chất tráng rọi đang là mỏ vàng mang lại dòng tiền béo bở. Tại sao lại vội đầu tư vào công nghệ không cần phim để tự bóp chết mỏ vàng của chính mình?
Đứng ở tầm nhìn ngắn hạn, họ đã đúng: phim nhựa còn sinh lời thêm nhiều năm. Nhưng ở tầm nhìn dài hạn, hạt mầm của sự suy tàn đã được gieo chính vào ngày chiếc máy ảnh số bị khoá chặt trong ngăn tủ. Năm 2012, Kodak nộp đơn phá sản.
Rồi cả câu chuyện giữa Blockbuster và Netflix. Marc Randolph — đồng sáng lập Netflix — kể lại rằng năm 2000, ông từng đề nghị bán Netflix cho Blockbuster với giá 50 triệu USD, và theo lời ông, vị CEO Blockbuster khi ấy gần như phải nén một nụ cười mỉa mai. Cựu CEO của Blockbuster sau này có lên tiếng đính chính rằng cuộc gặp không hề ngạo mạn như lời đồn, và lúc đó mô hình Netflix thật sự chưa chứng minh được hiệu quả.
Dù cuộc gặp năm ấy diễn ra thế nào, kết quả lịch sử vẫn không đổi: Blockbuster với hàng nghìn cửa hàng bề thế đã bỏ qua làn sóng phát trực tuyến. Đúng mười năm sau cuộc gặp đó, năm 2010, Blockbuster phá sản.
Ba câu chuyện, ba đế chế, và trong đó không có ai dốt nát. Những người đứng đầu đều là những bộ óc kinh doanh xuất sắc. Họ không gục ngã vì họ kém cỏi. Họ gục ngã vì họ đang đứng ở đúng giữa trưa của cuộc đời mình.
Trong Kinh Dịch có một nguyên lý nền tảng gọi là Tứ Tượng — bốn trạng thái vận động khép kín: Thái Âm → Thiếu Dương → Thái Dương → Thiếu Âm, rồi lại quay vòng về Thái Âm.
Mượn nhịp điệu bốn mùa để hình dung:
- Thái Âm là mùa Đông lạnh giá — nơi vạn vật ẩn mình thai nghén dưới lớp tuyết dày.
- Thiếu Dương là mùa Xuân ấm áp — khi mầm non nhú lên với đầy ắp sinh khí.
- Thái Dương là giữa trưa mùa Hè chói lọi — nơi thành quả hiển hiện rực rỡ nhất.
- Thiếu Âm là mùa Thu dịu mát nhưng bắt đầu trút lá — báo hiệu giai đoạn bão hòa và thoái trào.
Cốt lõi của Tứ Tượng nằm ở quy luật: Vật cực tất phản — khi một trạng thái phát triển đến điểm tột cùng, nó sẽ tự động sinh ra hạt giống của mặt đối lập.
Dương cực sinh Âm. Ngay giữa trưa mùa Hè (Thái Dương), cái mát lạnh của mùa Thu (Thiếu Âm) đã được gieo mầm từ ngày hạ chí, khi ngày bắt đầu ngắn lại một tích tắc và đêm dài thêm một phân. Suy tàn không phải tai nạn bất ngờ rơi xuống từ trên trời; nó là người khách đã lặng lẽ bước vào nhà từ lúc gia chủ đang mải mê mở tiệc.
Vì sao những người rất giỏi lại thường ngủ quên ở đỉnh cao?
Tôi nghĩ có những điểm mù rất tự nhiên trong tâm lý con người:
Khi mọi con số đều xanh ngắt, chẳng có chiếc còi báo động nào vang lên để thúc giục ta nhìn lại mình. Ai lại trèo lên sửa mái nhà khi trời đang nắng chang chang?
Thành công luôn tạo ra thứ tài sản khiến người ta nảy sinh tâm lý phòng thủ. Khi chưa có gì, ta sẵn sàng dấn thân thử nghiệm. Nhưng khi đã có vị trí vững chãi và nguồn thu nhập ổn định, ta sợ mất đi những gì đang có hơn là muốn mở ra chân trời mới. Sự tiện nghi của hiện tại biến thành chiếc lồng êm ái.
Và trong một tổ chức đang thắng lợi, người đề xuất thay đổi lớn luôn là người gánh trọn rủi ro. Nếu thử nghiệm mới thất bại, anh ta là kẻ phá hoại; nếu cứ ngồi yên để cỗ máy cũ chạy, anh ta không bao giờ bị khiển trách. Nỗi sợ vô hình đó, cộng dồn qua năm tháng, biến thành một bản án âm thầm.
Khi học về Tứ Tượng, tôi có lưu lại một câu: Người giỏi quản trị nhìn thấy mùa Thu ngay giữa mùa Hè.
Nhìn thấy mùa Thu giữa mùa Hè không phải là sống bi quan hay tự dập tắt niềm vui hiện tại. Mùa Hè vẫn đẹp, hoa trái vẫn cần cái nắng ấy để chín ngọt. Sẽ thật ngớ ngẩn nếu vì sợ mùa Thu mà không dám tận hưởng trọn vẹn mùa Hè.
Thế nhưng, đó là việc giữ được một khoảng lùi tĩnh lặng để tự hỏi những câu không mấy dễ chịu — vào đúng lúc chẳng ai ép mình hỏi:
Kỹ năng đang nuôi sống mình hôm nay, ba năm nữa còn giá trị không? Dự án đang chạy êm này, nếu gió đổi chiều, nền móng có đủ sâu để chống chịu không? Và có điều gì mình đang né tránh nhìn thẳng vào, chỉ vì cuộc sống hiện tại đang quá đỗi êm ấm?
Chuẩn bị cho mùa Thu là việc phải làm khi mùa Hè hãy còn dài và cây cối vẫn sung sức tích lũy nhựa sống. Bởi khi những cơn gió may đầu tiên thổi qua và lá bắt đầu úa vàng, mọi sự chuẩn bị đều đã muộn.
Nhưng tôi cũng muốn dừng lại một nhịp ở đây.
Nếu hiểu máy móc rằng hễ đang thành công thì phải vội vã đập phá đi để làm cái mới, ta lại rơi vào cái bẫy khác: không bao giờ cho bất cứ điều gì có đủ thời gian để chín. Có những mối quan hệ, những công việc cần sự bền bỉ, tĩnh tại suốt nhiều năm mà không cần phải tái định vị hay chuyển mình đột phá sau mỗi quý.
Tôi từng thấy không ít người vì quá sợ bị tụt hậu mà vội bỏ rơi thế mạnh cốt lõi để chạy theo trào lưu nhất thời, rồi kiệt sức trước khi mùa Đông thực sự tới.
Câu hỏi thật sự không phải “mình có nên vội vã đập bỏ tất cả không?”, mà là:
Mình đang tỉnh thức để quan sát dòng chảy, hay mình đang ngủ quên vì nghĩ đỉnh cao này là vĩnh cửu?
Tỉnh táo nhìn thấy quy luật chuyển dời rồi bình thản chọn giữ nguyên hiện trạng, khác hoàn toàn với việc nhắm mắt ngủ quên để rồi ngơ ngác hỏi tại sao mọi thứ bỗng dưng tan vỡ.
Hồi trẻ, tôi từng nghĩ mục tiêu của đời người là leo lên đỉnh cao rồi ở lại đó. Càng trải nghiệm, tôi càng nhận ra chẳng có cái đỉnh nào để dừng chân vĩnh viễn. Chỉ có đang bước lên hoặc đang trượt xuống.
Và điều trớ trêu nhất là: cảm giác của bước chân đầu tiên khi vừa trượt khỏi đỉnh núi với cảm giác khi đang đứng thong dong trên đỉnh lúc đầu giống hệt nhau. Gió vẫn mát, mây vẫn bồng bềnh, chân chưa hề mỏi. Ta trượt dốc mà cứ ngỡ mình vẫn đang làm chủ cuộc chơi.
Vật cực tất phản mang đến một sự nhẹ nhõm: Không có thất bại nào là vĩnh viễn, bởi sau mùa Đông buốt giá sẽ là mầm xanh mùa Xuân. Nhưng cũng không có thắng lợi nào là bất biến, bởi giữa trưa rực rỡ thì bóng hoàng hôn đã chớm thành hình.
Đôi khi, vào một ngày mà mọi công việc đều trôi chảy, tôi lại lặng lẽ ngồi xuống, pha một tách trà nóng và tự hỏi mình thật khẽ:
Giữa mùa Hè này, mình có nhìn thấy chiếc lá vàng đầu tiên của mùa Thu chưa? Hay mình chỉ đang ngủ một giấc thật say?
Mình cứ lặng lẽ viết ở đây, không gấp. Không câu nào là câu cuối. Khi nào bạn muốn dừng lại nghĩ — mình vẫn ở đây.
