Con người bạn khi không ai nhìn, và con người bạn khi có người nhìn — có phải là một không?
Tôi có một thói quen kỳ lạ mỗi khi vừa đăng một bài viết lên mạng xã hội: Sau khi bấm nút đăng và lướt đọc lại vài lượt tương tác đầu tiên, tôi thường úp màn hình điện thoại xuống mặt bàn gỗ.
Mặt kính đen bóng của chiếc điện thoại lúc tắt màn hình phản chiếu lại khuôn mặt tôi.
Đó là một khoảnh khắc rất lạ lùng. Phía trên màn hình sáng vừa rồi là một con người chỉn chu, gãy gọn, có vẻ như luôn thấu suốt mọi quy luật cuộc đời, viết những dòng chiêm nghiệm sâu sắc và nhận về những nút thích, những lời khen ngợi. Nhưng trong bóng mờ của mặt kính đen tắt ngúm lúc này, lại là một gương mặt mệt mỏi, mắt thâm quầng sau những đêm thức trắng lo toan cho dự án, và trong lồng ngực vẫn còn nguyên những nỗi hoang mang chưa từng dám nói cùng ai.
Hai con người ấy cùng tồn tại trong một cơ thể, cách nhau chỉ đúng một cái bấm nút nguồn.
Và đã không ít lần, tôi ngồi bất động trong bóng tối của căn phòng, tự hỏi chính mình: Rốt cuộc thì người đang cười nói, đang thể hiện ra ngoài kia, và người đang ngồi im lặng đối diện với bốn bức tường này — có phải là một người hay không?
Trong Kinh Dịch có hai khái niệm cổ xưa mà tôi nghĩ giải thích sự giằng xé nội tâm này chính xác hơn bất kỳ lý thuyết tâm lý học hiện đại nào: Nội Quẻ và Ngoại Quẻ.
Một quẻ hoàn chỉnh trong Kinh Dịch (quẻ kép gồm sáu vạch) không bao giờ đứng độc lập một mình, mà luôn được ghép lại từ hai quẻ đơn chồng lên nhau.
Quẻ nằm ở phía dưới được gọi là Nội Quẻ (hay Hạ Quẻ). Nó đại diện cho bản chất bên trong, gốc rễ, thế giới nội tâm thầm kín — con người bạn khi ở một mình trong căn phòng đóng kín, không ai nhìn thấy, không ai phán xét.
Quẻ nằm ở phía trên được gọi là Ngoại Quẻ (hay Thượng Quẻ). Nó đại diện cho cách bạn hướng ra thế giới, phong thái ứng xử, chiếc áo giáp xã hội, chiếc mặt nạ mà bạn mang vào mỗi sáng trước khi bước chân ra khỏi cửa để giao tiếp với đám đông.
Tám quẻ đơn trong Bát Quái — Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài — là tám dạng năng lượng gốc của vũ trụ và đời người. Khi hai lớp năng lượng ấy xếp chồng lên nhau, chúng tạo thành một “Quẻ Mệnh” độc bản cho từng cá nhân trong từng giai đoạn cuộc sống.
Điều sâu sắc nhất của Kinh Dịch nằm ở chỗ: Hai lớp năng lượng này hiếm khi nào hoàn toàn trùng khớp với nhau. Chúng có thể nâng đỡ nhau, hòa quyện với nhau, nhưng phần lớn thời gian — chúng ở trong trạng thái giằng co, thậm chí đối nghịch hoàn toàn.
Trên mạng xã hội hay ngoài xã hội, phần lớn chúng ta đều vô thức chọn khoác lên mình một Ngoại Quẻ rực rỡ.
Có người chọn Ngoại Quẻ là Ly (Hỏa — ngọn lửa sáng rực, hào nhoáng, cuộc sống đầy màu sắc, luôn xuất hiện ở những nơi sang trọng với những phát ngôn truyền cảm hứng). Có người chọn Ngoại Quẻ là Đoài (Đầm nước — vui vẻ, hòa đồng, duyên dáng, luôn làm người khác bật cười). Có người lại chọn Ngoại Quẻ là Càn (Trời — cứng rắn, bản lĩnh, quyền lực, bất khả xâm phạm).
Thế nhưng, nằm sâu bên dưới lớp vỏ bóng bẩy ấy, Nội Quẻ thật sự của họ là gì?
Có bao nhiêu người bên ngoài mang Ngoại Quẻ là Ly (tỏa sáng rực rỡ), nhưng Nội Quẻ bên trong lại là Khảm (Vực nước sâu tăm tối, lạnh lẽo, đầy lo âu và chực chờ chìm nghỉm)? Có bao nhiêu người ngoài mặt luôn là Càn (quyết đoán, gánh vác cả thiên hạ), nhưng đêm về lại là Khôn (mềm yếu, kiệt sức, chỉ khao khát được ai đó ôm lấy và vỗ về)?
Khoảng cách giữa Nội Quẻ và Ngoại Quẻ, thực chất chính là khoảng cách giữa con người bạn buộc phải diễn và con người bạn thực sự là.
Hồi còn trẻ, tôi từng nhìn nhận sự khác biệt giữa hai lớp này bằng một cái nhìn rất cay nghiệt. Tôi từng nghĩ việc thể hiện ra bên ngoài khác với bên trong là “giả tạo”, là “đạo đức giả”, là không dám sống thật với bản thân.
Nhưng càng va vấp nhiều với cuộc đời, và khi đọc sâu vào triết lý Bát Quái, tôi mới nhận ra mình đã từng ấu trĩ biết bao.
Có hai lớp không phải là giả tạo. Có hai lớp là quy luật sinh tồn tự nhiên của muôn loài.
Trong tự nhiên, cái cây nào cũng cần một lớp vỏ xù xì bên ngoài để che chở cho dòng nhựa sống non nớt bên trong. Trái đất cần một lớp vỏ thạch quyển cứng cáp để bao bọc lõi magma nóng chảy. Dòng sông bên trên có thể gợn sóng lăn tăn êm ả, nhưng đáy sông bên dưới lại cuộn chảy những luồng nước ngầm dữ dội.
Không ai gọi lớp vỏ của quả cam hay vỏ của thân cây là “sự dối trá”.
Ngoại Quẻ sinh ra vốn dĩ là một lớp bảo vệ. Nó là công cụ thích nghi xã hội để giúp chúng ta tương tác với thế giới, bảo vệ những phần nhạy cảm, dễ tổn thương bên trong tâm hồn trước những va đập thô bạo của đời sống. Khi bước vào phòng họp, bạn cần sự điềm tĩnh và quyết đoán của Ngoại Quẻ để bảo vệ lợi ích chung. Khi gặp gỡ đối tác, bạn cần sự lịch thiệp để giữ gìn mối quan hệ. Đó là sự trưởng thành, không phải sự lừa dối.
Vấn đề chưa bao giờ nằm ở việc chúng ta có hai lớp.
Vấn đề thực sự chỉ bắt đầu xuất hiện khi: Chúng ta diễn cái vai của Ngoại Quẻ lâu đến mức tưởng rằng mình chính là cái vai diễn đó.
Đó là khi bạn bị nghiện những tràng pháo tay bên ngoài. Bạn bắt đầu sợ hãi sự thật. Bạn sợ rằng nếu một ngày bạn để lộ Nội Quẻ — để lộ sự yếu đuối, sự bế tắc, nỗi bất an hay những thất bại cay đắng của mình — thì thế giới sẽ quay lưng với bạn.
Và thế là, càng cảm thấy bất an bên trong, người ta lại càng có xu hướng “sơn phết” thêm những lớp màu lộng lẫy lên bên ngoài.
Tôi thấy rõ điều này nơi chính mình trong những giai đoạn khó khăn nhất. Những ngày công việc bế tắc, tiền bạc kiệt quệ, tâm trạng rơi xuống đáy — đó lại chính là những ngày tôi có nhu cầu đăng mạng xã hội nhiều nhất. Tôi chọn những góc chụp đẹp nhất, viết những dòng trạng thái tích cực nhất, chia sẻ những thành quả nho nhỏ một cách khéo léo.
Mỗi cái rung chuông thông báo, mỗi lượt thích nhảy lên trên màn hình giống như một liều thuốc giảm đau tức thời. Nó xoa dịu cái tôi đang rách nát của tôi trong vài giây ngắn ngủi. Nhưng bi kịch là liều thuốc giảm đau ấy tan đi rất nhanh. Ngay khi bấm tắt màn hình, căn phòng lại rơi vào im lặng tuyệt đối. Và nỗi cô đơn cùng sự trống rỗng bên trong vẫn nằm nguyên ở đó — thậm chí còn đói khát hơn, vì nó vừa bị bỏ rơi thêm một lần nữa.
Khi đó, chiếc áo giáp Ngoại Quẻ đã biến thành một chiếc mặt nạ dính chặt vào da thịt. Bạn không thể tháo nó ra được nữa — vì bạn sợ hãi rằng bên dưới lớp mặt nạ ấy, chẳng còn lại điều gì đáng giá.
Trong Kinh Dịch, có một thông điệp rất bao dung: Quẻ Mệnh của một con người không bao giờ là một bản án cố định suốt đời.
Hào biến, quẻ dịch chuyển. Mỗi mùa đi qua, mỗi biến cố ập đến, các hào âm dương lại đổi chỗ cho nhau. Năm nay bạn có thể là người hướng ngoại, xông xáo (Ngoại Quẻ Chấn); nhưng vài năm sau, sau một biến cố lớn, bạn có thể thu mình lại thành một ngọn núi trầm mặc, kiên định từ bên trong (Nội Quẻ Cấn).
Sự sống nằm ở sự chuyển động và tự nhận biết.
Điều nguy hiểm nhất của đời người không phải là việc mang một Ngoại Quẻ khác với Nội Quẻ. Điều nguy hiểm nhất là khi bạn bỏ đói Nội Quẻ quá lâu đến mức nó chết dần chết mòn trong bóng tối.
Khi bạn dành toàn bộ 16 tiếng thức mỗi ngày để phục vụ cho ánh nhìn của người khác — sếp, đồng nghiệp, khách hàng, bạn bè trên mạng — bạn đang rót toàn bộ sinh khí của mình cho Ngoại Quẻ. Bạn ăn món người khác thấy ngon, mặc bộ đồ người khác thấy sang, nói những câu người khác muốn nghe, và cười những nụ cười phục vụ cho sự hòa hợp xã hội.
Để rồi khi trở về nhà vào lúc nửa đêm, khi cởi bỏ đôi giày và thả mình xuống giường, bạn kiệt sức đến mức không còn năng lượng để thở.
Đó không phải là sự mệt mỏi của cơ bắp. Đó là sự kiệt quệ của một Nội Quẻ bị bỏ đói. Phần con người chân thật nhất của bạn gào thét vì bị lãng quên, nhưng bạn chỉ biết bịt tai lại và tiếp tục lướt màn hình điện thoại để tìm kiếm thêm vài sự chú ý từ những người xa lạ.
Tôi từng giữ cho mình một câu hỏi tự vấn, như một chiếc thước đo tĩnh lặng mỗi khi thấy lòng mình bắt đầu chao đảo:
Nếu ngày mai không còn ai nhìn thấy, không ai tán thưởng, không có mạng xã hội và không có bất kỳ ai để gây ấn tượng — thì mình thực sự còn lại điều gì?
Nếu câu trả lời là một sự hoảng loạn, nếu bạn nhận ra rằng khi tước bỏ hết chức danh công việc, tước bỏ chiếc xe đang đi, tước bỏ những bức ảnh chỉn chu trên mạng, bạn không biết mình là ai và mình thích điều gì… thì có lẽ đã đến lúc bạn phải dừng lại.
Dừng lại không phải để đập vỡ lớp vỏ Ngoại Quẻ. Thu hẹp khoảng cách giữa hai lớp không có nghĩa là bạn phải phơi bày hết ruột gan, phải lên mạng than khóc hay kể lể về nỗi đau của mình cho thiên hạ xem. Đó lại là một hình thức trình diễn khác.
Thu hẹp khoảng cách chỉ đơn giản là: Bắt đầu dành thời gian để chăm sóc cho người đang sống bên trong bạn.
Chấp nhận rằng mình có những ngày rất tệ, và một ngày tồi tệ không làm giảm đi giá trị con người bạn. Chấp nhận rằng mình có những nỗi sợ, và việc thừa nhận nỗi sợ trước gương chính là bước đầu tiên của lòng dũng cảm.
Khi bạn học cách ngồi yên với chính mình trong bóng tối mà không cảm thấy bồn chồn, khi bạn có thể sống trọn vẹn một ngày bình yên mà không cần phải chụp ảnh báo cáo với thế giới — đó là lúc Nội Quẻ của bạn bắt đầu được nuôi dưỡng. Và khi gốc rễ bên trong đã vững vàng, thì chiếc áo giáp Ngoại Quẻ bên ngoài sẽ không còn là một gánh nặng nữa. Nó sẽ trở về đúng vị trí ban đầu của nó: một phương tiện tử tế để bạn kết nối với cuộc đời.
Tối nay, trước khi với tay tắt ngọn đèn ngủ, nếu có thể, bạn hãy thử làm một việc rất nhỏ:
Úp chiếc điện thoại xuống bàn. Nhìn vào bóng mờ của chính mình trong gương hay trên mặt kính tối — và thử hỏi người đang nhìn lại bạn một câu:
Hôm nay, mày có mệt lắm không?
Không cần phải vội vã tìm câu trả lời. Cũng không cần phải cố tỏ ra mạnh mẽ.
Chỉ cần bạn chịu dừng lại, nhìn thẳng vào con người thật của mình khi không có ai nhìn — ngần ấy thôi đã là một sự khởi đầu để bạn bớt tối đi một chút rồi.
