Không chọn phe cũng là một chiến lược
Có những cuộc chiến mà cách thắng duy nhất là không tham gia.
Tôi đọc về Nguyễn Bỉnh Khiêm vào một buổi chiều mưa, và câu chuyện của ông làm tôi nghĩ mãi.
Hồi trẻ tôi từng nghĩ phải có chính kiến rõ ràng về mọi thứ, phải chọn bên, phải “đứng về phía công lý”. Mỗi cuộc tranh luận đều phải có lập trường, mỗi drama đều phải có thái độ. Im lặng nghe như hèn nhát. Trung lập nghe như vô cảm. Câu chuyện của ông làm tôi hoài nghi điều đó.
Nguyễn Bỉnh Khiêm sống vào thế kỷ 16 — thời điểm cả dải đất này chia làm ba: Nhà Mạc giữ phía Bắc, Lê-Trịnh tranh giành vùng trung tâm, Nguyễn Hoàng mới lẻn vào phương Nam. Ông sống giữa vòng xoáy đó suốt hơn 40 năm, mà không đứng hẳn về phe nào.
Ông đỗ Trạng nguyên năm 1535, làm quan dưới triều Mạc được 8 năm rồi xin về. Không phải vì bị ghét bỏ, không vì thất bại — mà vì ông nhìn thấy: triều đình đang mục ruỗng từ bên trong, và cuộc chiến giữa các phe không có bên nào thực sự có thể thay đổi được gì cho người thường. Về quê, ông dựng Am Bạch Vân trên một ngọn đồi ở Hải Dương. Mở lớp dạy học. Viết thơ. Nghiên cứu Kinh Dịch đến mức người đời sau gọi ông là “nhà tiên tri” — dù thực ra ông chỉ giỏi phân tích xu thế hơn người thường.
Giai thoại được truyền lại kể rằng, có ít nhất hai lần, người của các phe khác tìm đến hỏi kế.
Nguyễn Hoàng — lúc đó đang lo sợ bị anh rể Trịnh Kiểm giết — nghe tiếng ông, lặn lội ra tận Am Bạch Vân để hỏi kế. Nguyễn Bỉnh Khiêm chỉ nói một câu: “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân” — một dải Hoành Sơn, muôn đời dung thân. Nguyễn Hoàng hiểu ý, quay vào Nam, và sau này trở thành người đặt nền móng cho cơ đồ họ Nguyễn kéo dài hơn 300 năm.
Với Trịnh Kiểm — người đang nắm quyền thực chất nhưng chưa dám phế bỏ nhà Lê để tự lập — giai thoại kể ông đưa ra một ẩn dụ nổi tiếng không kém: cứ giữ chùa thờ Phật thì còn có oản mà ăn. Ý khuyên Trịnh Kiểm nên tiếp tục phù Lê, giữ danh nghĩa, thay vì cướp ngôi trực tiếp. Cả hai lần, ông đều không chọn phe nào cho mình — chỉ đưa ra một hướng đi rồi để người hỏi tự quyết định.
Điều làm tôi ấn tượng nhất không phải là ông khôn hay ông hèn — mà là kết quả. Ông sống đến 95 tuổi, dạy được hàng trăm học trò, trong đó có Phùng Khắc Khoan — người sau này trở thành nhà ngoại giao xuất sắc của triều Lê-Trung Hưng. Và ông trở thành người duy nhất trong thời đại đó được cả ba phe tôn trọng.
Cả ba phe. Không phe nào gọi ông là “kẻ phản bội” hay “kẻ thù”.
Ông không ngồi trên ngai vàng, không cầm quân đánh trận — nhưng ông là người duy nhất thời đó có thể nói chuyện với tất cả mà không sợ bị ám sát. Đó cũng là một dạng quyền lực: quyền lực của người không thuộc về phe nào, nên không bị ràng buộc bởi logic của bất kỳ phe nào.
Tôi không nghĩ câu chuyện của ông là lời kêu gọi đứng ngoài tất cả. Có những lằn ranh không thể không chọn, có những giá trị không thể im lặng. Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng không im lặng hoàn toàn — ông vẫn lên tiếng, chỉ là bằng thơ và ẩn dụ thay vì bằng thanh kiếm.
Nhưng ông gợi lên một câu hỏi mà tôi vẫn hay tự hỏi mình: có những cuộc chiến mà dù bên nào thắng, kết quả cũng không đổi được gì đáng kể — và sự tham gia của mình chỉ làm mình kiệt sức mà thôi. Giờ tôi học được cách nhận ra những cuộc chiến đó. Và học được cách nói: “Cái này không phải chuyện của mình.”
Không phải vì vô cảm. Mà vì biết năng lượng có hạn, và có những việc đáng dành nó hơn.
Nguyễn Bỉnh Khiêm chọn Am Bạch Vân, chọn dạy học, chọn viết và nghiên cứu — thay vì chọn một phe trong cuộc chiến mà ông biết sẽ kéo dài hàng trăm năm, và không phe nào đủ đúng để đáng gánh lấy.
500 năm sau, chúng ta vẫn còn nhớ tên ông. Còn bao người từng chọn phe trong cuộc chiến đó — nhiều người trong số họ đã chìm vào quên lãng từ lâu.
Mình đang tham gia vào cuộc chiến nào mà thực ra không phải của mình?
