Thời gian không phải thứ bạn có — là thứ bạn tạo ra
Hôm qua tôi ngồi nghĩ về một câu hỏi nghe có vẻ đơn giản: “Tại sao có những ngày tôi làm 10 việc mà vẫn thấy mình có nhiều thời gian, và có những ngày tôi không làm gì mà vẫn thấy hết?”
Không phải vì tôi quản lý thời gian giỏi hơn vào hôm đó. Mà vì tôi đang đặt sự chú ý của mình khác đi — và sự chú ý đó đã tạo ra một cảm giác về thời gian hoàn toàn khác.
Có một công trình mà tôi đọc gần đây của Hoà thượng Thích Tuệ Sỹ — ông là một trong những học giả Phật học lớn nhất Việt Nam thế kỷ 20, người dành cả đời để đặt những câu hỏi lớn: Có Nghiệp không? Có Ngã không? Và cái gì mang Nghiệp theo qua thời gian?
Trong cuốn Tổng Quan Về Nghiệp, có một câu làm tôi dừng lại rất lâu. Ông viết:
“Tri giác về thời gian là tri giác về sự chết.”
Thoạt đọc thì hơi nặng, nhưng suy nghĩ kỹ thì đúng. Nếu tôi không có ký ức, tôi sẽ không biết quá khứ — nếu tôi không có kỳ vọng, tôi sẽ không có tương lai. Thời gian không tồn tại “ngoài kia” như một cái đồng hồ khách quan đang tích tắc — nó được dệt nên từ ký ức của tôi và những gì tôi đang hướng tới.
Tuệ Sỹ nói tiếp: chỉ vì ta có ký ức và kỳ vọng nên ta trải nghiệm thời gian. Nghiệp vận hành trong thời gian do ta tự tạo ra.
Nếu bạn đã từng học triết một chút, ý này có một người anh em tên là Kant. Kant nói không gian và thời gian không phải là thứ có sẵn ở ngoài kia — chúng là đôi kính mà bất kỳ tâm trí con người nào cũng phải đeo. Không ai trải nghiệm thế giới mà không có thời gian và không gian. Nhưng Kant dừng ở đó: kính đó là cố định, ai cũng giống ai.
Tuệ Sỹ đi xa hơn một bước. Ông gợi ý rằng không chỉ là ta trải nghiệm thời gian qua cái kính — mà chính ta, qua hành động có chủ ý của mình, đang tạo ra thời gian.
Mỗi lần ta chọn làm một việc với toàn bộ sự chú ý, ta đang kéo dãn khoảnh khắc đó. Mỗi lần ta làm việc gì đó một cách vô thức, ta đang để thời gian trôi qua mà không hề sống trong nó.
Tôi nhớ có một hôm làm việc — cả buổi sáng chỉ tập trung vào đúng một việc, không mở điện thoại, không check tin nhắn. Đến trưa tôi ngó lên đồng hồ, thấy mới có 2 tiếng trôi qua nhưng tôi đã làm được nhiều hơn cả một tuần lộn xộn trước đó. Cảm giác không phải là “nhanh” hay “chậm” — mà là thời gian như được kéo giãn ra, cho tôi đủ chỗ để ở trong từng khoảnh khắc.
Và có những ngày tôi lướt điện thoại 3 tiếng — kết thúc thấy mệt hơn lúc bắt đầu, không nhớ mình đã làm gì, và cảm thấy như thời gian vừa bị đánh cắp.
Cả hai trải nghiệm đó đều là thật. Nhưng thời gian thì không thay đổi — nó vẫn là 3 tiếng. Thay đổi là cách tôi chú ý trong 3 tiếng đó.
Tôi nghĩ đó là điều Tuệ Sỹ muốn nói khi viết “Nghiệp vận hành trong thời gian do ta tự tạo.” Nghiệp không phải là một thứ gì huyền bí — nó đơn giản là tổng hợp của những gì ta đã chọn làm với sự chú ý của mình. Và thời gian không phải là container rỗng để ta đặt việc vào — nó là kết quả của cách ta sống.
Nếu tôi dành cả ngày để nghĩ về những gì phải làm mà không bao giờ thực sự làm — thì thời gian của tôi là những sợi chỉ buông lơ lửng, không dệt nên một tấm vải nào. Còn nếu tôi chọn một việc và đặt toàn bộ con người mình vào đó — thì ngay lúc ấy, thời gian bắt đầu có hình hài.
Có một điều thú vị: Einstein nói không-thời gian là một khối thống nhất, bị bẻ cong bởi trọng lực. Kant nói thời gian là cái kính tâm trí. Tuệ Sỹ nói ta tự tạo ra thời gian cho chính mình.
Cả ba, từ ba hướng khác nhau, đều nói rằng thời gian không phải là thứ ta “có” hay “thiếu” — nó là thứ ta tham gia tạo ra.
Tôi thấy điều đó vừa giải phóng vừa đáng sợ. Giải phóng vì nếu thời gian do tôi tạo ra, thì tôi không thể “thiếu” thứ do chính mình tạo ra — tôi chỉ đang để sự chú ý của mình bay đi đâu đó. Đáng sợ vì nếu thời gian do tôi tạo ra, thì mỗi giây tôi sống vô thức là một giây tôi đang không tạo ra cuộc đời mình.
Không biết bạn thấy sao, nhưng tôi đang thử một việc nhỏ: mỗi sáng, thay vì hỏi “hôm nay tôi có bao nhiêu thời gian?” — tôi hỏi “hôm nay tôi muốn đặt sự chú ý của mình vào đâu?”
Vì có lẽ, câu trả lời cho “thiếu thời gian” không phải là tìm thêm thời gian — mà là ngừng đặt sự chú ý vào những thứ không đáng.
